چک سندی است بازرگانی که لازم الجراست. چک نخستین بار در سال ۱۳۱۱ وارد قانون تجارت ایران شده است.

انواع چک:

۱- چک عادی: چکی است که اشخاص عهده بانکها به حساب جاری خود صادر و دارنده آن تضمینی در اعتبار صادر کننده آن ندارد.

۲- چک تأیید شده: چکی است که اشخاص عهده بانکها به حساب جاری خود صادر و توسط بانک محال علیه پرداخت وجه آن تأیید می شود.

۳- چک تضمین شده: چکی است که توسط بانک به عهده همان بانک به درخواست مشتری صادر و پرداخت وجه آن توسط بانک تضمین می­شود.

۴- چک مسافرتی: چکی است که توسط بانک صادر و در وجه آن درهر یک از شعب آن بانک توسط نمایندگان و کارگزاران آن پرداخت می­شود.

انواع چک بر حسب وعده

۱-وعده دار (سررسید وعده داشته باشد).

۲-بدون وعده (سررسید وعده نداشته باشد).

مطابق ماده ۳۱۱ قانون تجارت چک نباید وعده داشته باشد یعنی چک باید در یک روز صادر و در همان روز به بانک مراجعه شود اما مطابق ماده ۳ قانون صدور چک( اصلاحی سال ۸۲) چک وعده دار پذیرفته شده است.

چک اقسام دیگری دارد که عبارتند از:

۱. چک بحواله کرد: چکی است که نام گیرنده در آن ذکر نشده باشد و او می‌توان در بانک آن را امضا کرده و وجه آن را بستاند یا به دیگری انتقال دهد.

۲.چک بسته: چکی است که روی آن دو خط کشیده شده باشد؛ و بانک دیگری می‌تواند آن را دریافت کند و به کسان متفرقه پرداخت نمی‌گردد.

۳.چک بی محل: چکی است که صادرکننده آن پول یا اعتبار نزد محال علیه چک نداشته باشد.

نوع دیگری از چک که در قانون جدید صدور چک اصلاحی ۹۷ پیش بینی شده است چک موردی می باشد.اشخاصی که دسته چک ندارند می توانند چک موردی صادر کنند نیاز به اعتبار سنجی ندارد برگشت خورد ضمانت اجراها رو دارد و رفع سوء اثر هم مانند دسته چک ها می باشد.

چک الکترونیک:

( تبصره ماده ۱ قانون صدور چک جدید مصوب ۹۷ چک الکترونیک را پیش بینی کرده است )وقتی در مقام تنظیم یک سند از کاغذ استفاده نمی کنیم و با امضای الکترونیک خود وارد فضای دیجیتال مختص خود شده و داده پیام منتسب به خود را ایجاد می کنیم اصطلاحا به آن سند الکترونیک گفته می شود.(که کاغذ صادر نمی شود بلکه در فضای الکترونیکی با پسورد مطمئن وارد فضای اینترنتی مختص خود شده و به بانک دستور پرداخت وجه را از حساب جاری خود می دهیم . به این نحوه صدور چک ، چک الکترونیک می گوییم.از تمام مزایای چکهای کاغذی برخوردار است. فقط صدور اجرایی ثبتی نسبت به چک الکترونیک منتفی است زیرا اجرایی ثبتی نسبت به اسناد کاغذی لازم الاجرا قابل ممکن است اما سایر قواعد چک کاغذی در مورد چک الکترونیک صادق است .مثلا چک الکترونیک مانند چک کاغذی قابل تعقیب کیفری و قابل تعقیب تضامنی علیه ضامن و صادر کننده است و ممکن است با عدم پرداخت مواجه شود.بنابراین برای وصول وجه چک الکترونیک دارنده باید به بانک مراجعه کند و نباید آن را با کارت به کارت کردن و برخی سیستم های بانکی دیگر اشتباه کرد .بانک مرکزی موظف است ظرف یکسال ساز و کارهای اجرای چک الکترونیک را اجرا کند.

ماده ۱۰ قانون صدور چک

۱- هرکس با علم به بسته بودن حساب بانکی خود مبادرت به صدور چک نماید عمل وی در حکم صدور چک بلامحل خواهد بود و به حداکثر مجازات ماده ۷ (دو سال) محکوم می‌شود. این مجازات غیرقابل تعلیق است. ۲- جرایم مذکور در این قانون بدون شکایت دارنده چک قابل تعقیب نیست. ۳- در صورتی که دارنده چک تا شش ماه از تاریخ صدور برای وصول وجه آن به بانک مراجعه نکرد یا ظرف شش ماه از تاریخ صدور گواهی عدم پرداخت شکایت نکرد دیگر حق شکایت کیفری نخواهد داشت. ۴- اگر بعد از صدور حکم قطعی، شاکی گذشت کند یا محکوم علیه به ترتیب بالا موجبات پرداخت وجه چک را فراهم کند اجرای حکم موقوف می‌شود. ۵- محکوم علیه ملزم به پرداخت مبلغی معادل یک سوم جزای نقدی مقرر در حکم به نفع دولت خواهد بود. نکته) در موارد زیر صادرکننده چک قابل تعقیب کیفری نیست: الف. سفید امضا (چنانچه چک بدون تاریخ داده شود هرگونه اضافه کردن تاریخ بدان از طرف غیر از صاحب حساب جدا از جنبه حقوقی قابل شکایت کیفری از طرف صاحب حساب علیه ملصق تاریخ به عنوان سوء استفاده از سفید مهر و امضاء قابل شکایت کیفری است. ب. هرگاه در متن چک وصول وجه آن منوط به تحقق شرطی شده باشد. ج. چک تضمینی د. هرگاه خلاف موارد قبل بدون قید در متن چک ثابت شود که وصول وجه آن منوط به تحقق شرط یا بابت تضمین انجام معامله یا تعهدی بوده‌است. ه. هرگاه ثابت شود چک بدون تاریخ بوده یا تاریخ واقعی صدور چک مقدم بر تاریخ مندرج در متن چک باشد. ۶- صادرکننده چک یا ذی‌نفع یا قائم مقام قانونی آن‌ها می‌تواند با تصریح به اینکه چک بر اثر کلاهبرداری یا خیانت در امانت یا جرایم دیگر تحصیل شده به بانک به‌طور کتبی دستور عدم پرداخت بدهد و اگر دارنده چک آن را به بانک ارائه کرد گواهی عدم پرداخت را به دارنده با ذکر علت تسلیم می‌کنند. ۷- دستوردهنده مکلف است پس از اعلام به بانک، شکایت خود را به مرجع قضایی تسلیم و حداکثر ظرف مدت یک هفته گواهی تقدیم شکایت خود را به بانک تسلیم کند. پس از انقضای یک هفته بانک از محل موجودی به تقاضای دارنده وجه چک را پرداخت می‌کند. ۸- دارنده چک نیز می‌تواند علیه کسی که دستور عدم پرداخت داده شکایت کند و هرگاه خلاف ادعایی که موجب عدم پرداخت شده ثابت گردد دستوردهنده علاوه بر مجازات ماده ۷ کلیه خسارات را باید بپردازد. ۹- پرداخت چک‌های تضمین شده و مسافرتی را نمی‌توان متوقف نمود مگر آنکه بانک صادرکننده نسبت به آن ادعای جعل نماید. ۱۰-رسیدگی به کلیه شکایات و دعاوی حقوقی و جزایی چک چه در دادگاه و چه در دادسرا فوری و خارج از نوبت خواهد بود. ۱۱-وجود چک در دست صادرکننده دلیل پرداخت وجه چک و انصراف از شکایت شاکی است مگر اینکه خلاف آن ثابت شود. نکته) طبق قانون سابق برای اینکه صادرکننده در فاصله بین صدور حکم و رسیدگی بازداشت نشود تنها قرار تأمینی که دادگاه می‌توانست از او اخذ کند وجه الضمان نقدی یا ضمانت نامه بانکی معتبر معادل مبلغ چک بود اما طبق قانون جدید دادگاه می‌تواند یکی از قرارهای تأمین کفالت یا وثیقه اعم از وجه نقد یا ضمانت نامه بانکی یا مال منقول یا غیرمنقول را اخذ کند.

مطابق ماده ۶ قانون صدور چک اصلاحی سال ۹۷ بانک ها مکلفند برای ارائه دسته چک به مشتریان خود صرفا از طریق سامانه صدور یک پارچه چک (صیاد ) نزد بانک مرکزی اقدام نمایند.بانک مرکزی موجودی حساب و تراکنش حساب­ها و اموال و داریی اشخاص ، وجود یا عدم وجود وام معوقه ، و… را بررسی می کند و با توجه به وضعیت مشتری صاحب حساب جاری درخواست کننده دسته چک به متقاضی دسته چک با اعتبار مشخص می دهد. اعتبار سنجی برای دادن دسته چک به اشخاص از طریق سامانه ملی اعتبار سنجی (صیاد) انجام می شود.قانون جدید چک؛ در قانون جدید چک برگشتی تمام دسته چک ها باید متحدالشکل شود و علامت صیاد داشته و یک شماره شناسه یکتا داشته .و علاوه بر صدور چک کاغذی باید این شناسه را در سامانه صیاد درج کنند مبلغ چک و دارنده و کد ملی دارنده و همه مشخصات را وارد و بعد چک کاغذی داده می شود و اگر در سامانه وارد نشود مزایای چک را نخواهد داشت .حالا اگر خارج از سقف باشد و مبلغ چک وارد سیستم صیادشود سیستم «ارور» می دهد و دارنده می بیند سیستم نام اورا نمی آورد پس چک را نمی گیرد .با توجه به ماده ۴ قانون مدنی که مقرر می دارد :«اثر قانون نسبت به آتیه است و قانون نسبت به ماقبل خود اثر ندارد مگر اینکه در خود قانون مقررات خاصی نسبت به این موضوع اتخاذ شده باشد ».بنابراین قانون جدید در مورد چک های گذشته اثر ندارد و اجرا نمی شود و قانون جدید برای چک های بعد از لازم الاجرا شدن این قانون قابل اجرا است.

چک را به سه روش می توان وصول یا به اجرا گذاشت:

۱- روش حقوقی: در این روش دارنده چک می بایست گواهی را از بانک مبنی بر عدم وصول چک دریافت کند و به همراه کپی چک دادخواستی مبنی بر عدم وصول چک تنظیم نموده و از طریق دادگاه برای اجرا گذاشتن چک اقدام کند.

۲- روش کیفری:روش کیفری ساده ترین روشی است که برای وصول چک می توان اقدام نمود. در روش کیفری دارند چک پس از دریافت عدم وصول مبلغ چک به مدت ۶ ماه فرصت دارد تا نسبت به اجرا گذاشتن چک اقدام کند.

۳- روش ثبتی: در این روش دارنده چک پس از دریافت گواهی عدم وصول مبلغ چک از بانک از طریق اداره ثبت فرم اجراییه دریافت می کند و به همراه کپی چک و گواهی بانک تقاضای صدور اجراییه می کند.